ENTRAMBASAUGAS

Xosé Lois García

900 ANOS DA CONSTRUCIÓN ROMÁNICA DE PESQUEIRAS MCXX-MMXX (I)

Igrexa, priorado ou mosteiro. Por estes tres nomes se coñece o templo de Santa María de Pesqueiras, construído nun lugar recatado e guarnecido polos repregues ribeiraos do Miño. Este mosteiro está entre impoñentes rochedos, como o de Vidal, e entre abondosa e suxestiva vexetación, na que abundan milenarios castiñeiros e carballos; con regatos e regadas que conforman fonteiriñas e son vitais para a fertilidade destas ribeiras. Neste espazo, anacoretas e cenobitas crearon seu hábitat espiritual. Dependían da produción agrícola que eles fomentaron e articularon. Este recuncho é un de tantos que os cenobitas habitaron ao longo da nosa Ribeira Sacra.

O illamento de Pesqueiras crea un microcosmos sen dúbida adecuado para un estábel comunitarismo monacal. O cenobio que había neste lugar nos albores do románico foi reformado en 1120 por Xoán Mateu Doals. Estamos falando xa do mesmo templo que observamos hoxe? Un dos máximos estudiosos do románico galego, o profesor Ramón Yzquierdo Perrín, sitúa a construción do actual mosteiro nun período máis tardío a 1120. Nunha inscrición que apareceu nesta igrexa, citada por Cornide, aparece a palabra: Restauravit, e non: me fecit. Isto podería indicar unha reforma anterior á construcción que observamos hoxe. O actual mosteiro presenta grandes proporcións, tal vez para acoller unha comunidade bastante importante de monxas bieitas, as famosas toquinegradas, como vulgarmente se lles coñecía. Segundo Francisco Vázquez Saco, este é un dos templos máis belos do románico rural. Nicanor Rielo Carballo, polo contrario, sinala que ese apelativo de rural non corresponde á grandilocuencia do mosteiro de Pesqueiras.

Sinalemos que a decoración dos seus capiteis, arcadas e cornixa responden máis a un templo de orientación cisterciense que bieita. Polo tanto, toca falar dunha construción xa case metida no século XIII, prototipo do románico culto e universal cultivado no Midi francés e que entrou en Galiza polo Camiño de Santiago. O noso románico de matiz ruralista é outra cousa ben diferente ao que se contempla en Pesqueiras.

Rigor e austeridade tipifican as construcións do Císter e parece que esa tendencia e estilo foi a que se impuxo neste lugar. A flora que se proclama na súa decoración, asistida por elementos xeométricos, ten unha correspondencia nos formatos cistercienses. Lembremos que na Apoloxía de San Bernardo, atopamos dúas encomendas contra a iconografía zoomórfica, da cal comenta: “Pero nos capiteis dos claustros, onde os irmáns fan lectura, qué razón de ser teñen tantos monstros ridículos, tanta beleza deforme e tanta deformidade artística”. O mesmo Bernardo de Claraval, no Libro sobre o amor de Deus, enfatiza: “Estas novas flores e froitos, son a fermosura dos campos, que exhalan tan finas fragrancias”, referíndose á nova estética iconográfica que el recomendou e orientou.

O formato escultórico do notable templo de Santa María de Pesqueiras está en consonancia ao predicado de San Bernardo. Por iso é que atopamos aquí todo un canto a natureza vexetal promovido polos cistercienses, recoñecidos como os ecoloxistas da Idade Media.

Este antigo mosteiro, forma parte da miña vida, xa que descubrín esta espectacular arquitectura románica cando eu só tiña seis anos, nunha noite escura de marzo. Viña co meu pai e outros homes da poda das vides da nosa viña, situada nos rentes do río Miño, en Lagares. Naquel tempo, a parte exterior do templo estaba caleado, e a súa brancura, naquela noite fusca, impactoume e tamén o feito de que aqueles homes mudaron a súa barulleira conversa por un auto imposto silencio, que uniron ao da frondosa natureza do entorno. Lembro con saudade cando aos meus dez anos, o meu pai manifestoume, facendo unha observación das alzadas columnas: “Olla, olla ben como traballaba a romanía. Aqueles garabatos da cima son follas de arbores”.

Aqueles encontros foron os primeiros de moitos, algúns de carácter místico e misterioso, como cando, neste presbiterio escuro, os cánticos fúnebres en gregoriano, apoderábanse da inmensa nave. Coido que este espazo natural de Pesqueiras, co seu santuario de pedra resplandecida nos meus ollos e nos meus soños, colaborou a crear en min un espírito panteísta e un interese precoz de indagación; sempre teimei que aquelas esculturas estaban alí para durar e para falarnos ás nosas retinas de mensaxes misteriosas, que as pedras sempre gardan para a nosa sorpresa.

Na porta sur, contemplamos unha excelente expresión do románico pleno, unha serie de elementos austeros e vigorosos que nos colocan nun escenario de elementos fitomórficos e xeométricos, moi semellantes aos das igrexas a ambas bandas do río Miño, a seu paso polas terras da comarca de Chantada, do Saviñao e Pantón. Nesta porta hai formatos de liñas verticais e círculos así como tres elementos esféricos observadas tamén noutros capiteis deste templo.

O capitel da dereita desta porta ten unha serie de liñas verticais na que se destacan varios símbolos que aluden directamente á conexión entre o universo celeste e o terreo. Estas verticais indican un estadio de elevación e reafirmación espiritual. As tres volutas en cada vértice do capitel proclaman un estadio elevado de carácter iniciático.

A continuación deste capitel, entramos noutro fitomórfico cuxa protagonista é unha folla de palmeira, símbolo da Igrexa mártir dos primeiros tempos do cristianismo e á cal lle conferiron carácter sagrado aos primeiros pais daquela Igrexa. A simbólica medieval atribuíulle tamén o significado do triunfo de Cristo, da súa cruz e, polo tanto, da salvación do ser humano. Lonxe de pretender ser un elemento puramente decorativo, o reclamo desta palmeira é remitirnos a toda a doutrina de significados depositada nesta árbore. Usábanse para ovacionar ou recibir a persoeiros importantes na antiga Palestina e pasou a integrarse en certos aspectos sociais e litúrxicos entre os cristiáns.

O templo de Xerusalén que Salomón mandou construír, como se sinala no Libro Primeiro dos Reis 6, 32: “Nas dúas follas das portas de oliveira fixo gravar baixorrelevos de querubíns, de palmeiras e de guirnaldas de flores, e recubriunas de ouro, ben axustado ás entalladuras”. Cando o profeta Ezequiel 41, 18-28, danos a dimensión do santuario, expresa: “Os querubín tiñan dúas caras: unha cara de home en dirección á palmeira, do outro lado. As esculturas estaban sobre todo no santuario por todo o arredor. Desde o chan ata o van da entrada había querubíns e palmeiras esculpidas”. ¡Tal era a parede do santuario!”

A folla de palmeira que se representa no capitel desta porta sur, na súa parte central e en vertical, está constituída por nove elementos esféricos, o superior guarnecido pola propia folla e de maior tamaño que o resto. Representa as nove esferas celestes, as tres tríades ou número da transmutación. O nove foi un número clave e secreto para os templarios, catalogado como o número da absoluta perfección e relacionado coas estancias celestes. Na simbólica cristiá adquiriu este número diversos valores benéficos e unha serie de prácticas populares supersticiosas.

No primeiro capitel da esquerda están representadas tres follas de fento. Esta planta, tan presente nos campos ermos de Galiza, tamén ten apousento pétreo na arte románica, tanto a nivel decorativo como simbólico, como atributo de soidade e humildade. Non imos entrar nas propiedades botánicas dos fentos, mais diremos de pasada que na Idade Media lle outorgaron tanto no campo da medicina como no eido moral unha representación beneficiosa. Esta planta humilde e acubillada baixo a sombra de fragosos soutos e devesas convivía cos labregos e viñateiros das ribeiras de Pesqueiras. •

© Texto de Xosé Lois García, do seu libro: “Simboloxía do románico de Chantada” (2010).

900 ANOS DA CONSTRUCIÓN ROMÁNICA DE PESQUEIRAS MCXX-MMXX (II)

Capitel fitomórfico de Pesqueiras.

As videiras na arte románica evocan diversos aspectos da doutrina eclesiástica, a nivel moralizante. Por exemplo, esta videira tan robusta, con seus tres xermolos de primavera, lévanos a un dos textos líricos máis belos do profeta Isaías 5, 1-7: “Voulle cantar ó meu amigo a canción do meu amor á súa viña. Tiña o meu amigo unha viña nunha das fértiles ladeiras. Cavou, quitoulle as pedras, e plantouna de cepa selecta; construíu no medio dela unha torre e tamén dispuxo dun lagar; esperaba que dese boas uvas, pero só llas deu agraces. E agora, habitantes de Xerusalén e homes de Xudá, facede, por favor, xuíces, entre min e a miña viña. Que máis lle puiden facer á miña viña que non llo fixera?”. A metáfora deste texto foi unha ferramenta habitual na prédica medieval e posterior.

Das numerosas citas sobre o viño que desfilan a través da Biblia, non podemos deixar de mencionar a de Xesús de Nazaret, en Mateu 26, 28-29, na última cea: “Que isto é o meu sangue, o sangue da Alianza, vertido por todos para o perdón dos pecados. E asegúrovos que desde agora non volverei a beber este producto da viña ata o día que o beba, noviño, convosco no Reino do meu Pai”.

A vide está así mesmo na parábola do Evanxeo de Xoán 15, 1-4: “Eu son a verdadeira vide, e meu Pai é o labrador. O xermolo que en min non leva froito, arríncao; e o que leva froito, límpao, para que leve máis froito aínda. Vós xa estades limpos, pola palabra que vos teño falado. Permanecede en min e eu en vós”. Aplicando esta lectura ao deseño que ollamos neste capitel, comprobamos que estas varas de videira están completamente limpas e os tres xermolos completamente esveltos e en movemento, seguramente en alusión á referencia evanxélica.

Na imposta deste capitel encontramos varios motivos que representan o cereal eucarístico; como pequenas esferas nas que converxen, desde cada lado, liñas verticais e de alto relevo, que teremos ocasión de comentar noutras igrexas da comarca de Chantada, nas que se suceden constantemente.

Se sumamos dos catro capiteis os tres motivos circulares ou esféricos que conteñen na súa parte superior obteremos doce, número alusivo ao tempo cíclico e sagrado, así como aos dos doce apóstolos. Tamén teremos ocasión de tratar este tema noutros formatos de igrexas.

A arcada desta porta condúcenos a falar, aínda que sexa brevemente, da simboloxía das portas. Con anterioridade, mencionei na introdución do meu libro, “Simboloxía do Románico de Pantón”, varios conceptos e significados da porta para quen a traspasaba, que era como acceder ao ceo aberto. Para os crentes, os arcos do pórtico eran como o ceo aberto no que habitaban as ánimas. Cada arco simboliza unha fase das bóvedas celestes representadas polos números 8 e 9; e o tímpano representa a morada do Pai Eterno; sobre o mesmo represéntanse habitualmente temas relacionados con seus atributos e poderes que, no caso deste tímpano, non existen.

As estancias celestes onde moran as almas dos crentes, están mencionadas no Evanxeo de San Xoán 14, 2-4: “Na casa do meu Pai hai moitas moradas; doutro xeito, teríavos dito que vos ía amañar un lugar? E cando vaia e vos amañe un lugar, voltarei e collereivos comigo, para que, onde estea eu, esteades vós tamén. E a onde eu vou, vós ven sabéde-lo camiño”. Sobre esta cita evanxélica, Hildegarda de Bingen (1098-1179), nos “Libros das Obras Divinas”, comentou unha das súas visións: “A cita (Xoán 14,2-4) hai que entendela así: cando o Fillo de Deus promete a vida eterna aos crentes, dixo: Na casa do ceo, que é a casa do meu Pai, hai unha infinidade de estancias segundo os méritos de cada home, de tal maneira que cada un terá a súa estancia se na vida corporal buscou a Deus a través do amor que lle profesou”.

Abandonamos aínda na descrición das atribucións que lle foron dadas dos templos cristiáns, tomando como directrices as palabras de Xesús. No Evanxeo de Xoán 10, 9, di: “Eu son a porta; se alguén entra por min, salvarase; entrará e sairá e atopará pasto”. Tamén representa a porta dos xentís como se menciona en Os Feitos dos Apóstolos 14, 27. No Apocalipse 4, 1-2, menciónase a visión que o apóstolo e evanxelista San Xoán tivo en Patmos, falando da utilidade da porta: “Despois disto mirei e vin unha porta aberta no ceo; e a primeira voz, que oíra como unha trompeta, falando comigo, dicíame: ‘Sube aquí que che vou amosa-lo que ten que acontecer despois disto’: Axiña caín en arroubo. E velaquí un trono posto no ceo e un sentado no trono. Quen teña oídos, escoite o que o Espírito lles di ás igrexas”. Tamén, no Apocalipse 3, 8, di: “Coñezo as túas palabras –olla que te puxen diante unha porta ben aberta, que ninguén pode pechar-; coñezo que tes pouca forza, e mesmo así, cumpríche-la miña palabra e non me negaches”.

Nun lintel dunha das portas de San Juan de la Peña (Huesca), hai a seguinte inscrición en latín: “PORTA PER HANC COELI FIT PERVIA QUIQUE FIDELIS SI STUDEAT FIDEI IUNGERE IVSSA DEI”. (“Por esta porta, calquera fiel pode gaña-lo ceo se afonda na fe e capta os designios de Deus”).

Por tanto, son moitos os reclamos para atraer ao xentil e introducilo no espazo sagrado que ofrecen as naves das igrexas, a través sempre da porta.

Nesta arcada de Pesqueiras insístese na expresión fitomórfica e xeométrica, por medio de follas estilizadas que se entrelazan, no primeiro arco. A seguir, hai un trenzado de liñas que converxen no centro, pola banda superior. A continuación deste motivo, atopamos outro que exhibe numerosas circunferencias e na parte superior elementos cruciformes. Prototipos, todos eles, de lugares celestes nos que habitarán as almas dos que se salven, segundo a promesa de Xesús.

Hai que dicir que estamos ante uns motivos escultóricos típicos do románico compostelán, da escola do mestre Mateu, que deixou pegada en varias igrexas e mosteiros do entorno. Tanto as follas como a lacería desta porta de Pesqueiras coinciden cos do pórtico do veciño mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Miño. Este motivo repítese nas igrexas de Santa María do Sar, Portomarín e Serantes, entre outras. O escenario naturalista da arcada do pórtico de Pesqueiras ubicámonos nun período álxido de resplandor, no tránsito do século XII ao XIII.

Nesta porta de Pesqueiras, como noutras igrexas, rente ao chan, había unha pedra ou largueiro que ía dun extremo a outro e que podía parecer unha protección para evitar que entrase ao interior choiva ou outros residuos. Agora as modificacións do chan exterior afectaron a esta pedra, que foi retirada. Falamos do importante e intocábel limiar, tan sacralizado no templo de Xerusalén e que estaba protexido por funcionarios sacerdotais, que evitaban que fora profanado e, mesmo, pisado. O limiar foi unha das pedras máis sacralizadas tanto nas sinagogas antigas, como nas mesquitas e igrexas. J. G. Frazer, no seu libro “O folklore no Antigo Testamento”, lle dedica un capítulo, no que analiza o que significou para moitas relixións e credos a pedra limiar, na que ninguén se podía sentar e menos pisar. No Israel das Crónicas, quen pisara este limiar era condenado a morte.•

00 ANOS DA CONSTRUCIÓN ROMÁNICA DE PESQUEIRAS MCXX-MMXX (III)

• No capitel da dereita desta fiestra destacan tres tríades nas que se perfilan tres liñas, con tres puntos esféricos, cada unha. Volvemos á reiteración dos números sagrados, tres e nove. No capitel da esquerda atopamos a reiteración do fento con tres follas e con tres puntos esféricos; sumados aos nove do capitel da dereita, obteremos o número doce, tamén comentado. Se sumamos este doce do capitel, aos outros doce que se representan na base o resultado será de vinte e catro. Así estaremos no número que representa a harmonía e a totalidade do tempo, as doce horas do día e as doce da noite, símbolo da orde cósmica e dos vintecatro anciáns do Apocalipse. Lembremos que no Pórtico da Gloria, do mestre Mateo, está sometido á consideración do tempo cósmico, ordenado e dirixido por Deus e neste caso, o pantocrátor do Pórtico compostelán está no centro do coro de anciáns. “Arredor do trono vin vintecatro vellos, vestidos de roupas brancas e coroas de ouro nas súas cabezas” (Apocalipse 4, 4).

A abertura da fiestra recibe o primeiro sol nacente, en honra do Cristo solar e dador de luz: “Eu son a luz do mundo: quen me segue, non andará ás escuras, senón que terá a luz de vida” (Xoán 8, 12). As citas que relacionan a luz con Cristo son numerosas, esta, do evanxelista Xoán, é das máis coñecidas. Esta fiestra, que ocupa o centro da ábsida e ilumina o presbiterio, ten especial relevancia. Pola parte superior presenta un seme arco, de baixo relevo, no que se manteñen catro medios arcos, que poderían facer alusión aos catro puntos cardinais.
No arco principal aparecen os esféricos e no seu centro unha cruz e no arco superior a representación do cereal, o cal xa mencionamos e sobre o que abondaremos cando tratemos da igrexa de Camporramiro.

Na fiestra norte absidal, os elementos vexetais están na orde e repítense formatos xa comentados, como o dos fentos e das palmeiras, que teñen nesta fiestra particular protagonismo. Sobre o arco, atopamos, no seu centro, un elemento esférico, símbolo do universo e da totalidade de Deus, como creador e sustentador do mesmo. Mantense o elemento cruciforme como os que temos comentado, mais este é de maiores dimensións e está protexido por seis follas triangulares. As dúas inferiores foron eliminadas nunha intervención posterior. A esfera representa así mesmo a unidade e o indivisíbel, o eterno e o inmutábel na orde cósmica, sen tempo e sen espazo, na interpretación dos platónicos.

Nos laterais da fiestra como guarnecendo o centro esférico, hai dúas circunferencias que conteñen, cada unha, unha lacería que conforma seis pequenas circunferencias en todo o perímetro. Regresamos de novo ao doce. Nos dous arcos, repítense, de novo, os esféricos cruciformes e a representación do pan.

Despois desta fiestra e continuando pola banda norte, xa no lateral exterior da nave, atopamos outra. En seus capiteis repítense motivos na fiestra do lateral sur e, sobre todo, dos que contén a porta sur. Destacan, na parte superior, tres circunferencias flanqueadas por seis elementos circulares. Volvemos ao doce apostólico. No medio destas dúas circunferencias hai un punto esférico. Na parte superior do arco mantense a mesma simboloxía que nos anteriores co temario dos esféricos e cereal.

A última fiestra deste lado norte, xa preto do frontal, perdeu a base, o fuste e o capitel da banda dereita. O da esquerda é un formato que xa fica referenciado. A ornamentación dos arcos é a da maioría, puntos esféricos e cereal.

Os modillóns da cornixa gardan unidade e presentan unha curvatura vertical con extremos de forma cadrada, e no seu centro curvado forma triangular. A verticalidade conecta o ceo e a terra e xa formaba parte da simboloxía máis antiga dos sumerios, que ligaba á transcendencia activa. En contraposición á liña horizontal, que representa unha posición pasiva, incluso negativa. Dous elementos xeométricos que exemplifican o pensamento dual da Idade Media.

No interior deste mosteiro de Pesqueiras, impresiona a grosa parede do arco toral, e nela locen dúas columnas que sosteñen respectivos capiteis. O da dereita representa follas de acanto. O mestre de obras de Pesqueiras preséntanos neste capitel un temario clásico, tan usado polos escultores asirios, etruscos, e, na arte grega, co suntuoso corintio.

Entre as propiedades sanitarias que os antigos atribuíron ao acanto está a curación da disentería, inflamacións e abrandamento de quistes. Nos primeiros séculos do cristianismo se lle deu relevancia polas espiñas, relacionadas coa coroa de Cristo e, ademais, como elemento de protección da fe. Ákantho é un termo grego que significa espiño, as súas flores son brancas, a cor da pureza. Ademais é perenne e representa a intemporalidade, inmutabilidade e inmortalidade de Cristo. As espiñas representan, na simboloxía cristiá e, sobre todo, na arte románica, a protección de algo que non pode ser vulnerado, unha maneira de escudo que guarnece aos fieis, tal como se destaca nos sermóns de Santo Antonio de Lisboa ou de Padua.

San Isidoro de Sevilla (560-636), menciona nas súas Etimoloxías: “O acanto é unha planta exipcia sempre verde, chea de espiñas e cun tallo flexíbel. Á imitación dela lévanse adornos nos vestidos chamados acanthinae”. Pois as vestes cristiáns do século VII exhibían habitualmente este adorno. Na parte superior matízase a inmortalidade nesas dúas espirais que se concretan nas follas punteadas.

Nesta primeira arcada que estamos comentando, o capitel é liso e nos seus dous vértices superiores reprodúcense novamente espirais. Teremos ocasión noutros exemplares de abondar no tema.

Xa dentro do presbiterio e na segunda arcada, o capitel da dereita reitera a mensaxe do acanto, nunha tipoloxía moi semellante á que xa comentamos.

No capitel da esquerda, aparece un formato de palmeira con dúas enormes ramas unidas por un robusto tronco, en cuxo centro hai tres elementos esféricos. O seis representa o equilibrio, a balanza da xustiza divina. A cada lado deste tronco contamos cinco liñas verticais (o Decálogo) que representan as dúas follas.

Estas catro columnas do presbiterio, como as catro do exterior, minimamente comentadas, representan aos apóstolos e, por extensión, á xerarquía eclesiástica. San Paulo, en Gálatas 2,9, di: “e cando recoñeceron a gracia que se me concedera, van Santiago, Pedro e máis Xoán (as columnas coma quen di) e déronno-la man a min e a Bernabeu como sinal de solidariedade. De xeito que evanxelizarvos ós non xudeus correse pola nosa conta”.
Mesmo no centro do presbiterio, espazo reservado aos oficiantes da liturxia, érguense esas catro columnas testemuñando os catro evanxeos, e os catro puntos cardinais receptores da palabra de Deus.
Na primeira fiestra sur, no interior do presbiterio, os seu dous capiteis nos ofrecen elementos eucarísticos, a videira e o cereal. As follas de acanto aparecen de novo nos capiteis do centro do presbiterio, na fiestra central. Nos capiteis da fiestra da esquerda deste presbiterio repítense símbolos xa comentados.

© Texto de Xosé Lois García, do seu libro: “Simboloxía do románico de Chantada” (2010).

Deixa unha resposta

Your email address will not be published.

A %d blogueros les gusta esto: